![Şahidên jenosîda Enfalê piştî 36 salan vegeriyan kampa ku lê hêsîr hatibûn girtin](https://www.cinarinsesi.com/d/news/312875.jpg)
Şahidên jenosîda Enfalê piştî 36 salan vegeriyan kampa ku lê hêsîr hatibûn girtin
Tevî ku 36 sal bi ser jenosîda Enfalê re derbas bûye jî, xizmên şehîdan hê jî li benda vegerandina cenazeyên wan in.
Di Operasyona Qirkirina Enfalê de, ku di sala 1986an de bi talîmata Serokomarê wê demê yê Iraqê Sedam Huseyîn, di sala 1986an de hat destpêkirin û di 8 qonaxan de hat meşandin, di nav du salan de zêdetirî 182 hezar kurd hatin qetilkirin.
Jenosîda Enfalê
Rejîma Baas a Iraqê ya wê serdemê, ku her cure hovîtî û zilma li ser Kurdan rewa dît, ji bo rewakirina komkujî, şewitandina gundan, bombekirina cihên sivîlan bi çekên kîmyewî, ji aliyê olî ve meşrûkirina komkujiyan, "Enfal" bi nav kir. jinan dîl girtin û zarokan qetil kirin.
Beriya jenosîda Enfalê di dîrokê de qetlîamek bi navê “Barzan Enfalî” hebû. Di 31ê Tîrmeha 1983an de, bi hezaran kes ji eşîr û malbata Barzanî li Çola Musenna ya li ser sînorê Erebistana Siûdî û Iraqê hatin mehkûmkirin. Ji van 8 hezar mêr di bin qûmê de hatin qetilkirin.
Peyva Enfal di ferhenga Erebî de tê wateya "talan, xenîmet, talankirina mal û milkê dijmin".
Keleha Nugre Selman şahidê wehşetê bû
Keleha Nugre Selman a li navenda çola Semawa ya parêzgeha Mussenna ya Iraqê ye, di dema qirkirinê de weke kampa komkirinê dihat bikaranîn.
Navê wê bi jenosîdê re weke "kampa mirinê" bû. Bi hezaran kesên hatin vir bi îşkenceyê hatin qetilkirin û di gorên komî de hatin definkirin.
Nivîskar û lêkolînerê felsefeyê Faruk Refîk diyar kir ku Enfal di dîrokê de komkujiyeke nedîtî ye û diyar kir ku Kurd hîna jî trajediya Enfalê dijîn.
Refîk got, “Enfal di rojekê de pêk nehat. Îro em Enfal di nava Enfalê de dijîn. Lê weke civak haya me ji vê yekê nîne. Em dixwazin bîranîna xwe bixapînin û bi zorê ji bîr bikin. Sedema vê jî dibe ku em nikarin êşa Enfalê tehemûl bikin. "Em dizanin ku em nikarin helwesta pêwîst li hember vê trajediyê bigirin, ji ber vê yekê em dixwazin paşguh bikin," wî got.
Piştî rûxandina rejîma Baas a sala 2003’an, ji ber Enfal, Barzan û Helebçeyê li Dadgeha Bilind a Cezayê ya Iraqê
Lê belê, hikûmetên Iraqî yên li pey hev erka xwe di dîtin û dadgehkirina tawankaran, qerebûkirina malbat
Farûk Refîk diyar kir ku rêveberiya niha ya Bexdayê ji rejîma Baas bêhtir nerazî ye ku bersivê bide daxwazên gelê Kurd û got, "Ya niha li Iraqê bi rêve dibe ne dewlet e, komek milîs e ku xwe ferz dike."
Nivîskar û siyasetmedarê kurd Ebûbekir Karwanî jî got ku ew di wê baweriyê de ne ku sedsala 21emîn dê bibe sedsala vejîna kurdan li Rojhilata Navîn.
Karwanî got, “Iraqê xwest bi têkbirina binesaziya neteweperiya Kurd Kurdan ji welat derxîne. Difikirî ku ew ê çanda xwe, zimanê xwe û her tiştî bi temamî biqedîne. “Lê Kurdan li ber xwe da, lewma sedsala 21’an wê bibe sedsala vejîna Kurdan li Rojhilata Navîn.
Siyasetmedar li ser sedemên dîrokî yên Enfalê jî got, “Yek ji mezintirîn sedemên vê qirkirinê jî karesata mezin a li Lozanê bû. Piştî Şerê Cîhanê yê Yekem dema hafizeya cîhanê hat kişandin, Kurd bê dewlet man. Bi Peymana Lozanê ev yek veguherî peymaneke navneteweyî. "Vê yekê me kir amûrek ji bo kesên din ku bi awayekî xwînî bibin netewe," wî got.
Lêkolînerê Jenosaydê û Mamosteyê Zanîngehê Merîwan Ebdulmecî jî bi bîr xist ku di dema qirkirinê de bi hezaran kes hatin qetilkirin, di gorên komî de hatin definkirin û gelek gorên wan hê jî winda ne.
Ebdulmecîd anî ziman ku divê gorên komî yên hatine dîtin bên parastin, di zûtirîn dem de bên vekirin, testa DNA'yê bê kirin û hestî radestî xizmên wan bên kirin û got, "Ez şerm dikim ji ber ku ev hestî 36 sal in li çolê mane. Divê gorên komî bên vekirin û hestî radestî malbatên şehîdan bên kirin û cihên definkirinê yên taybet hebin. “Ji aliyê din ve ji bo ku ev çand bibe çand pêwîste her sal gelê Kurd serdana Nugre Selman bike.
Ebdulmecîd got, “Li gorî Tawanên Jenosîdê yên Navdewletî, Nûgre Selman qonaxa duyemîn a tawanê ye ku dewleta Iraqê xelkê kom dike, piştre wan digihîne gorên komî û bi saxî binax dike. “Ji ber vê yekê divê parastina van gorên komî bibe mijareke netewî.
Astengiyên li pêşiya naskirina sûcê Enfalê wek jenosîd
Sûcê Enfalê hêj di qada navneteweyî de wekî jenosîd nehatiye qebûlkirin.
Merîwan Ebdulmecîd ev pirsgirêk bi pêkhateya dadgehên navdewletî ve girêda û got, “Prensîpên ku dadgehên navdewletî li ser bingehê xwe ava dikin, dewleta serbixwe ava kirine. “Miletê ku li dijî wî sûc tê kirin, divê xwedî dewlet û rêxistineke serbixwe be ku bikaribe vê pirsgirêkê çareser bike.
Ebubekir Karwanî her wiha diyar kir ku Kurd mexdûrê avahiyeke xirab, îdeolojiya Beis û milîtarîzma Iraqê ne û got, “Her wiha Kurd jî dibin qurbaniya sîstemeke navdewletî ya neadil a ku dewlet di navenda wê de ye û mafên gelên Iraqê. ji xeynî dewletê tu milet nayên hesibandin. Serweriya dewletekê û prensîba destwernedana di karûbarên navxweyî yên welatên din de rê li ber dewletan vedike ku her cure tawanan li dijî netewên ku li ser xaka xwe dijîn bikin. Di warê hiqûqa navneteweyî de nûnerê vê rewşê Neteweyên Yekbûyî ye. “Wan pêşmergeyên me yên ku ji bo mafên me têdikoşin wek cudaxwaz û hêza ku jenosîd pêk aniye jî wek artêşa fermî nas kirin.
Nivîskar û akademîsyen Şêrko Kurmanc got ku siyaseta Enfal û Erebkirinê parçeyek ji siyaseteke yekgirtî ye.
Kurmanc got, "Divê komkujiya Enfalê tenê bi rejîma Baas re sînordar nemîne. Dewleta Iraqê ji destpêkê ve bi hêviya tinekirina neteweya Kurd hatiye avakirin. Enfal û erebkirin ji hev nayên qutkirin. Bi rastî sedema herî mezin e. ji bo Enfalê pêkanîna pêvajoya erebkirinê bû."
Şêrko Kumanc got, “Kerkûk hê jî tê erebkirin. Herwaha got: “Ne Erebên Sune û ne jî yên Şîe amade ne hemû biryar û yasayên Encûmena Serkirdatiya Şoreşê li Iraqa nû derbixin.
“Sînema amûrek bihêz e ji bo pêşvebirina Enfalê”
Derhênerê ji Hewlêrê Şaxewan Mistefa got ku yek ji hêza herî bihêz a danasîna proseya Enfalê ji hemû cîhanê re sînema ye.
Mistefa got: “Ez di wê baweriyê de me ku sînema hêzeke mezin e di danasîna trajediyan de ji civaka navdewletî re.
Mistefa amaje bi wê yekê jî kir ku bi hezaran çîrok hene ku li ser Enfalê bêne vegotin û ji bo sînemayê werin adaptekirin û got, “Em fîlmekî baş li ser Enfalê çêkin û nîşanî hemû cîhanê bidin. “Em rave bikin ku miletek heye ku bi sedan sal e destûr nayê dayîn ku bibe xwedî ax, çand û nasnameya xwe.
Rexnegirê sînemayê Karimok Gafur jî got, "Miletê ku xema dûbarekirina trajedîyan e, divê li ser vê mijarê bixebite."
Wirya Muhammed tenê du salî bû ku bi malbata xwe re birin Nugre Selman.
Wirya Muhammed dema diçû vê qesra li orta çolê ku wek "Deriyê Dojehê" tê zanîn hestên xwe anî ziman.
Mihemed got, “Dema ku em ber bi vê çolê ve çûn, ez tenê 2 salî bûm, em bi diya xwe re dimeşiyan. Niha ez meraq dikim, ma wê çaxê diya min tî bû? Şîrê wê hebû ku bide min? "Ez li seranserê rêwîtiyê li ser hestên zarokek 2-salî difikirim," wî got.
Malbata Wirya Muhammed piştî rojên bi êş û êşkence yên Nugre Selman bi navê "efûya" hat dayîn, tê berdan. Mihemed diyar kir ku birayê wî yê ku çend sal jê mezintir bû ji ber derbeya leşkerekî Baasê li serê wî yek ji çavên xwe winda kir.
Helo Tahirê ku xwendekarê lîsansê ye û wek Wirya di zarokatiya xwe de bûye şahidê wê zilmê, ji bo bavê xwe yê ku di vê rêyê de çûye û venegeriyaye jî gotiye.
Tahir got, "Yek ji sûcên herî mezin ên rejîma Baasê li dijî Kurdan pêk anî, ew bû ku zarok ji hezkirina bavê xwe bêpar hiştin."
Helo Tahir wiha got: “Dapîra min heta roja mirinê her roj li ber derî li benda vegera bavê min ma. Ji min re digot, ger ez bimirim û bavê te vegere, tuyê wî bi xemla zikê wî nas bikî. Niha dema ku ez ber bi Nugre Selman ve diçim, di her kêliyê de ez hest dikim ku ez ê bimirim."
Helbestvan Burhan Zeberî jî diyar kir ku jenosîda Enfalê li herêma Behdînan (Duhok-Zaho-Amedî) bi awayekî cuda rû daye.
Zêbarî got, “Ji ber ku li Behdînanê gel li meydanên gund kom kirin û gule berdan wan. “Pir hindik kes hatin sirgûnkirin û anîn vir.
Lêkolîner Elî Bendî da zanîn ku li herêma Behdînan 5 hezar kes hatine qetilkirin û heta niha jî aqûbeta 2 hezar kesan nediyare.
Ji girtiyên siyasî yên wê serdemê Mesud Eyûb jî diyar kir ku gundê wan bi çekên kîmyewî hatiye bombekirin û 3 birayên wî jî ji ber gaza kîmyewî jehrî bûne jiyana xwe ji dest dane.
Eyûb got, “Dayika min bi êşa wê rojê jiya heya ku mir.”
“Em erdên ku gorên komî lê hene dikirin”
Xizmekî din ê mexdûr diyar kir ku gelê herêmê li zeviyên ku gorên komî yên li derdora Nugre Selman hene çandiniyê dikin û wiha got: “Li ser gorên komî me kevirên goran danîn. Welatiyên li herêmê dijîn ji ber ku li vir çandiniyê nakin şerm dikin. Ji ber ku tên van deran dikin zeviyan. “Hefteya borî yek ji gundiyan av berda nav baxçeyê xwe û hestî ji binê erdê derketin.
Xizmê mexdûran jî got, “Xwediyên erdan dibêjin ev aîdê me ye. "Em zeviyên ku gorên komî lê hene dikirin da ku neyên çandin."
Türkçe karakter kullanılmayan ve büyük harflerle yazılmış yorumlar onaylanmamaktadır.